ច្បាប់ និង នីតិ

“ច្បាប់ និង នីតិ”

កំណត់សម្គាល់លើការប្រើប្រាសភាសា

“....នីតិ និងច្បាប់ ជារឿងផ្សេងគ្នា ដែលគេមិនត្រូវភ័ន្តច្រឡំឡើយ។.....”

ទំព័រ ៥៨ នៃសៀវភៅ សេចក្តីផ្តើមនៃនីតិកម្ពុជា បោះពុម្ភឆ្នាំ ២០០៥។

ច្បាប់ និង នីតិ

          ចំពោះនិស្សិត និង​ អ្នកស្រាវជ្រាវមួយចំនួន តែងមានការចាប់អារម្មណ៏ចំពោះពាក្យពីម៉ាត់នេះ ច្បាប់ និង​ និង​ នីតិ។ តើហេតុអ្វីចាំបាច់ប្រៀបធៀប រឺ បែងចែករវាងច្បាប់ និង​ នីតិ បើទាំងច្បាប់ និង​ នីតិ សុទ្ធតែមានគោលដៅគ្រប់គ្រងសង្គមដូចគ្នា?  ការបកស្រាយចំពោះចម្ងល់នេះស្ថិតត្រង់ថា ការចូលរួមវិភាគដើម្បីចែករំលែកអំពីចំណុចមួយដែលនៅជុំវិញប្រធានបទនេះ អាចជាជំនួយដល់កាពង្រឹងគ្រឹះមួយផ្នែករបស់ប្រព័ន្ធគតិយុត្ត នៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាយើង ដែលកំពុងទទួលរងឥទ្ធិពលពីសំណាក់ប្រព័ន្ធគតិយុត្តបរទេសជាច្រើន។ អត្ថបទដ៏ខ្លីមួយនេះនឹងមិនព្យាយាមធ្វើការបកស្រាយត្រឡប់ក្រោយរហូតដល់ប្រធានដែលស្តី “អំពីកិច្ចសន្យាសង្គម” ដែលលោក Jean Jacques Rousseau បានរៀបរៀងឡើងកាលពីឆ្នាំ ១៧៦២[1] នោះទេ។ នឹងគ្រាន់តែផ្តោតលើចំនុចសំខាន់មួយចំនួន នៃភាពស្រដៀងគ្នា និង ភាពខុសគ្នារវាងច្បាប់និង នីតិ។

ច្បាប់ និង នីតិ  ក្នុងបរិបទភាសា

          ទាំពាក្យ ច្បាប់ និង ពាក្យ នីតិ មានការពន្យល់នៅក្នុងវចនានុក្រមដ៏ល្បីល្បាញរបស់សម្តេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត ដែលបោះពុម្ភកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៧។ វចនានុក្រមនេះបានពន្យល់ថា៖

ច្បាប់ (ន)

សេចក្តីបញ្ញត្តិ សម្រាប់ឲ្យអ្នកនគរប្រតិបត្តិតាម។ វិន័យ ក្រឹត្យក្រម ក្បួនប្រដៅមនុស្សអោយប្រព្រឹត្តល្អ។ បែបយ៉ាង តួយ៉ាង គំរូ សេចក្តីដើម។

នីតិ (ន) (បា. សំ.)

            ច្បាប់. ឧបាយជាគ្រឿងនែនាំ. បែបផែន. ទំនៀមទម្លាប់. ប្រពៃណី។....

          វចនានុក្រមខ្មែរ-ខ្មែរនេះបានបង្ហាញអត្ថន័យទូទៅ ដែលត្រូវបានប្រជាជនប្រើប្រាស់ជាធម្មតាក្នុងជីវភាពជាក់ស្តែង។ ច្បាប់ក្នុងន័យ ក្បួនប្រដៅមនុស្សអោយប្រព្រឹត្តល្អ មានឧទាហរណ៏ដូចជា​ ច្បាប់ ប្រុស ច្បាប់ស្រី ច្បាប់ក្រមដែលមានលក្ខណះជាកំណាព្យព្រានប្រដៅអ្នកអោយប្រព្រឹត្តល្អ។ ឧទាហរណ៏មួយទៀតនិយាយជាទូទៅថា ឯកសារមួយច្បាប់ ដែលក្នុងកាលៈទេសៈនេះ ច្បាប់មានន័យថា ជាសំណៅ រឺ គំរូ។ ក្នុងបរិបទដដែលនេះ នីតិគឺជាសទិសន័យរបស់ច្បាប់។ ជាឧទាហរណ៏ស្រាប់ ស្ថាប័នដែលបង្រៀន រឺ បង្ហាត់បង្ហាញមុខវិជ្ជាគតិយុត្ត ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះ រឺ ហៅពីររបៀបដែលមានន័យដូចគ្នា​៖ សកលវិទ្យាល័យ នីតិសាស្រ្ត.....មហាវិទ្យាល័យ ច្បាប់......។ យើងអាចលើកឧទាហរណ៏មួយទៀត ៖ នីតិកម្ម មានន័យថា ការតាក់តែងច្បាប់។

            តាមរយះការសិក្សាសម័យកាលបច្ចុប្បន្ន មុខវិជ្ជាភាសាត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងកម្មវិធី (ភាគច្រើនជាភាសាអង់គ្លេស និងមានទាំងភាសាបារាំងខ្លះផង) ដែលក្នុងនោះ ច្បាប់ ត្រវបានបកប្រែភាសាអង់គ្លេស Law ភាសាបារាំថា Loi និង នីតិ ត្រវបានបកប្រែភាសាអង់គ្លេសថា Law (ដដែល) និងភាសាបារាំងថា Droit[2] ចំនុចមួយនេះបង្ហាញអោយឃើញថា នៅក្នុងភាសាបរទេស ក៏មាការយល់ឃើញមិនដូចគ្នាទាំងស្រុងរវាងសញ្ញាណទាំងពីនេះដែរ។

បទដ្ឋានគតិយុត្ត ៖ ជុំវិញថាពាក្យ ច្បាប់ និង នីតិ

បទដ្ឋានគតិយុត្ត ជាចំណុចបន្ទាប់ដែលយើងធ្វើការកត់សម្គាល់។​ ច្បាប់ និង​ នីតិ បង្កើតបានជាវិធានសម្រាប់គ្រប់គ្រងសង្គម ដោយវិធានទាំងនោះមានអត្ថិភាព បទដ្ឋានគតិយុត្ត មានន័យថាជាបណ្តុំវិធានដែលគេយកធ្វើជាគោលសម្រាប់អនុវត្តន៏។

          តើបទដ្ឋានគតិយុត្តទាំងនេះ សំដៅលើអ្វីខ្លះ?

          សាស្រ្តាចារ្យ George P. Fletcher បានបកស្រាយលើទំព័រដំបូង ក្នុងអត្តបទយ៉ាងគួរឲ្យចាប់អារម្ម-ណ៏របស់ខ្លួនថា មានក្រុមពាក្យពីរប្រភេទ នៅបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបមួយចំនួន សម្រាប់សំដៅទៅលើពាក្យថា Law ក្នុងភាសាអង់គ្លេស[3]។ “Law”  ដែលគាត់ចាប់ផ្តើមសរសរ នៅឃ្លាទីមួយនៃអត្ថបទរបស់គាត់ ពុំទាន់ត្រូវបានគាត់បកស្រាយកាន់តែពិស្តា យើងនិងព្យាយាមយកពាក្យ “បទដ្ឋានគតិយុត្ត”  ភាសាខ្មែរមកជំនួសពាក្យ “Law” ភាសាអង់គ្លេស ក្នុងកឋាខណ្ឌមួយនេះ។ ហើយក្រុមពាក្យពីរប្រភេទ ដែលសំដៅលើ “law” នោះគឹ៖

១.      បទដ្ឋានគតិយុត្ត ដែលត្រួវបានអនុម័ត (law-as-enacted-law) ឬ បទដ្ឋានគតិយុត្ត-អំណាច (law-as-power)​ ៖ (Gesetz,loi,zakon)[4]

          ក្នុងអត្ថបទរបស់គាត់ បទដ្ឋានគតិយុត្តដែលត្រូវបានគេអនុម័ត ហើយមានលក្ខណះជាអំណាច គ្រប់គ្រងសង្គមគឺប្រហាក់ប្រហែលទៅនិងពាក្យ “ច្បាប់” ក្នុងភាសាខ្មែរយើង។ មនុស្សក្នុងសង្គម អនុវត្តបទដ្ឋានគតិយុត្តណាដែលត្រូវបានអនុម័ត យ៉ាងនេះហើយទើបគេបកស្រាយថាច្បាប់មានលក្ខណះជាអំណាច។ ហើយក្នុងករណីដែលមានការរំលោភបំពានបទបញ្ញត្តិច្បាប់ក្នុងប្រការណាមួយ នោះនិងមានការដាក់ទណ្ឌកម្ម តាមរយះការចែងអំពីទោសបញ្ញត្តិ និងការអនុវត្តន៏ទោសបញ្ញត្តិនោះ។

២.        បទដ្ឋានគតិយុត្ត ដែលមានលក្ខណះជាគោលការរណ៏ (law-as-principles) ឬ បទដ្ឋានគតិយុត្ត-មូលហេតុ (law-as-reason) ៖ Recht, droit. pravo។[5]

            បន្ថែមលើបទដ្ឋានគតិយុត្ត-អំណាច សាស្រ្តាចារ្យ George P. Fletcher ក៏បានវិភាគលម្អិតផងដែរអំពីសញ្ញាណ បទដ្ឋានគតិយុត្ត-មូលហេតុ។ បទដ្ឋានគតិយុត្ត-មូលហេតុ ឬ បទដ្ឋានគតិយុត្តដែលមានលក្ខណះជាគោលការណ៏ មានលក្ខណះប្រហាក់ប្រហែលទៅនឹងពាក្យ “នីតិ” ក្នុងភាសាខ្មែរយើង។ សញ្ញាណមួយនេះចង់មានន័យថា គោលការណ៏ដែលសមហេតុផល គឹជាវិធានដែលគេគោរព-អនុវត្ត តាម។ ហើយគេអនុវត្តតាមបែបនេះ ដោយយល់ឃើញថា នីតិ គឺជាសញ្ញាណនៃយុត្តិធម៌។

ច្បាប់ និង​ នីតិ ៖ ក្នុងបរិបទគតិយុត្ត

          តើមានអ្វីដែលជាចំណុចសំខាន់គួរឲ្យពិចារណាទាក់ទិនទៅនឹងការបែងចែកពាក្យពីមាត់នេះ?

          ការបែងចែកអំពីសញ្ញាណទាំងពីរក្នុងបរិបទគតិយុត្ត (ក៏ដូចជានៅក្នុងបរិបទសង្គម) និងជួយឲ្យអ្នកអានជ្រួតជ្រាបជាងមុន អំពីអត្ថន័យ អំពីតម្រូវការចាំបាច់នៃច្បាប់​ នីតិនៅក្នុងសង្គម និងអំពីចរិត   លក្ខណះរបស់សញ្ញាណទាំងពីរនៅក្នុងប្រព័ន្ធគតិយុត្តខ្មែរ និងប្រព័ន្ធគតិយុត្តអន្តរជាតិ។​ នៅក្នុងសង្គមមួយ សញ្ញាណនៃច្បាប់អាចមានអត្ថិភាពក្រោមរូបភាពជា វិធានទូទៅចេញពីអំណាចនីតិបញ្ញត្តិ និងមានលក្ខណះចាប់បង្ខំ (ន័យសម្ភារះ) ឫ ច្បាប់ជាលិខិតនានារបស់រដ្ឋ​ ដែលមានប្រភពចេញមកពីអង្គការនីតិបញ្ញត្តិ ហើយការបង្កើតលិខិតនេះត្រូវគោរពនូវនីតិវិធីពិសេស (ន័យទម្រង់) ដើម្បីឲ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការសម្គាល់អំពីច្បាប់ មាននិយមន័យមួយបានលើកឡើងថា ច្បាប់ជាវិធានសរសេរ ដែលមានលក្ខណះទូទៅ និង​ អចិន្រ្តៃ ហើយជាវិធានដែលអនុម័តដោយសភាតាមសេចក្តីស្នើច្បាប់របស់រដ្ឋសភា ឬ សេចក្តីព្រាងច្បាប់របស់រាជរដ្ឋាភិបាល និង ដែលត្រូវប្រកាសឲ្យប្រើដោយព្រះមហាក្សត្រ។ ចុះអ្វីទៅជានីតិ? នីតិសំដៅដល់ បណ្តាវិធានទាំងឡាយណា ដែលគ្រប់គ្រងទំនាក់ទំនងសង្គម និង ជាវិធានដែលមានចរិតលក្ខណះទូទៅ អរូបីដាចខាត់ និងមានទណ្ឌកម្មដែលធានាដោយអំណាចសាធារណះ។

          ដោយពុំចាំបាច់ធ្វើការបកស្រាយស៊ីជម្រៅពេកនោះ[6] ចំណុចដែលយើយគួរកត់សម្គាល់បួន៖

          ១. ច្បាប់ជាវិធានសរសេរ ៖ ក្នុងន័យទម្រង់មួយនេះ ច្បាប់ មិនអាចជាសទិសន័យរបស់ នីតិ បានទេ ពីព្រោះច្បាប់ត្រូវតែជាបណ្តាសំណុំវិធានសរសេរ រីឯនីតិ ជាបណ្តាសំណុំវិធានមិនសរសេរ ឬ មានលក្ខណះអរូបី។

          ២. ច្បាប់អនុម័តដោយសភា ៖ ត្រង់ចំណុចនេះគឺបញ្ជាក់ថា ឯកសារដែលចេញ ឬ អនុម័តដោយស្ថាប័នផ្សេង (ឧទាហរណ៏ ដោយរដ្ឋាភិបាល ឬ ដោយស្ថាប័ន ឬអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ចក្រោមបង្គាប់របស់រដ្ឋាភិបាល) មិនត្រូវបានឲ្យឈ្មោះថាជាច្បាប់ឡើយ។ ច្បាប់មានដើមកំណើតដោយ អង្គការនីតិបញ្ញត្តិ ប៉ុន្តែមិនគួរកត់សម្គាល់ផងដែរថា លិខិតបទដ្ឋានផ្សេងៗក្រៅពីអត្ថបទច្បាប់ទាំងនោះ ក៏អាចជាប្រភពនៃនីតិបានដែរ។ ឧទាហរណ៏ អនុក្រឹត្យដែលចុះហត្ថលេខាដោយនាយករដ្ឋមន្រ្តី មិនមែនជាច្បាប់ ប៉ុន្តែអនុក្រឹត្យ ក៏ជាប្រភពនៃនីតិដែរ។

          ៣. ច្បាប់មានលក្ខណះទូទៅ ៖ ច្បាប់ និង នីតិ មានចំណុចរួមមួយត្រង់ចំណុចថា ទាំងច្បាប់ និង​ នីតិ គឹមានលក្ខណះទូទៅនិង មិនចំពោះ។ បុគ្គលទាំងអស់ក្នុងប្រទេសមួយ ឬ ក្នុងរដ្ឋមួយជាក់លាក់ត្រូវគោរព និង អនុវត្តន៏តាមវិធាននៃច្បាប់ និង នីតិ របស់ប្រទេសនោះ។ ការអនុវត្តនេះមិនត្រូវមានការរើសអើងរវាងប្រធាននៃនីតិនោះឡើយ។

          ៤. ច្បាប់មានលក្ខណះចាប់បង្ខំ ៖ ច្បាប់ មានលក្ខណះចាប់បង្ខំអោយអនុវត្ត ដែលមានការអនុវត្តដោយបង្ខំនេះត្រូវបានធានាដោយអំណាចសាធារណះ ដោយមានចែងពីទោសបញ្ញត្តិនៅក្នុងអត្ថបទច្បាប់ ឬនៅក្នុងលិខិតបទដ្ឋានគតិយុត្តផ្សេងៗទៀតដែលពាក់ព័ន្ធ។ នីតិមានលក្ខណះទូទៅ ដែលវិធានទាំងឡាយរបស់វាមានច្រើនប្រភព ៖ មកពីច្បាប់ផង មកពីសន្ធិសញ្ញាដែលជាបទដ្ឋានមានលក្ខណះជាអន្តរជាតិផង មកពីយុត្តិសាស្រ្តផង[7] និងមកពីប្រភពមិនផ្ទាល់មួយចំនួនទៀតផង ដូចជាទ្រឹស្តី ឬ គោលការណ៏ទូទៅជាដើម។ ត្រង់នេះមានចំណុចមួយគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៏ គឺថា មិនមែនរាល់ប្រភពនីមួយៗនៃនីតិ សុទ្ធតែមានលក្ខណះចាប់បង្ខំទាំងអស់នោះឡើយ។ ឧទាហរណ៏ គោលការទូទៅជាប្រភពមិនផ្ទាល់មួយនៃនីតិ ប៉ុន្តែគោលការណ៏ទូទៅមិនមានចែងអំពីទោសបញ្ញត្តិសម្រាប់អ្នកមិនអនុវត្តតាមនោះ        ឡើយ។

ច្បាប់ និង នីតិ ៖ ចំណុចមួយដែលមិនគួរមើលរំលង

          និយមន័យស៊ីជម្រៅនៃសញ្ញាណទាំងពីរនេះ មិនអាចត្រូវបានបកស្រាយក្នុងអត្ថបទដ៏ខ្លីបាន   ឡើយ។ មានទស្សនះដដែលសមហេតុផលជាច្រើន យល់ផ្សេងពីការបកស្រាយខាងលើ។ មូលហេតុនេះធ្វើឲ្យយើងទទួលស្គាល់ថា ពុំមានការបែងចែកដាច់ស្រលះរវាងពាក្យទាំងពីរនេះឡើយ។ តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មុននិងបញ្ចប់អត្ថបទនេះ មានចំណុចមួយដែលអ្នកទាំងអស់គ្នាគួរពិចារណ។ នោះគឺកម្មវត្ថុនៃការសិក្សា។ សិស្ស និស្សិត អ្នកសិក្សា អ្នកស្រាវជ្រាវ អ្នកអនុវត្តច្បាប់ ដែលមានចំណងចាប់      ផ្តើម ឬ បន្តស្រាវជ្រាវអំពីនីតិសាស្រ្ត គួរពិចារណាថា ច្បាប់ និង​ នីតិ ជាសញ្ញាណពីរ ដែលមានលក្ខណះជាប់ទាក់ទិននិង​គ្នាចស្អិតរមួត ប៉ុន្តែមិនមែនជាសញ្ញាណដែលដូចគ្នាទាំងស្រុងនោះទេ។

          ខ្ញុំបានជឿជាក់ថា ការវិភាគលើសញ្ញាណទាំងពីនេះ នឹងអាចជាជំនួយដល់ការចាប់ផ្តើមសិក្សាសញ្ញាណផ្សេងៗទៀតក្នុងវិស័យគតិយុត្ត ក៏ដូចជាវិស័យនានាដែលពាក់ព័ន្ធ ក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាយើង។

---

[1] លោក Jean-Jacques Rousseau, សៀវភៅឈ្មោះ Du contrat social, ដោយ octavo edition, ឆ្នាំ ១៧៦២។ ស្នាដៃមួយនេះគឹជាស្នាដៃទស្សនះវិជ្ជាដែលបកស្រាយអំពី គំនិតនៃការករកើត និង ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសង្គម រឺ រដ្ឋមួយតាមការយល់ឃើញផ្ទាល់របស់អ្នកនិពន្ធ ដែលក្នុងនោះមានការកត់សម្គាល់ឃើញថា មានចំណុចមួយចំនួនបកស្រាយទាក់ទិន និងចរិតលក្ខណះដើមរបស់ច្បាប់។

[2] “Droit”  គឺជាពាក្យសំដៅដល់នីតិវត្ថុវិស័យផង និង ដល់នីតិអត្តវិស័យផង។ ជាញឹកញាប់ចំពោះនីតិអត្តវិស័យ គេអាចប្រើជាពហុវចនៈដោយបន្ថែម ‘”S” ពីក្រោយ ហើយករណីនេះ droits ជាភាសាបារាំង ស្មើនឹង rights ជាភាសាអង់គ្លេស។

[3] លោក Prof. George P, Fletcher, អត្ថបទឈ្មោះ IN HONOUR OF IUS ET LEX, ដោយ lus et lex Foundattion, នាថ្ងៃ ០១ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ២០០១

[4] Gesetz ជាភាសាអាឡឺម៉ង loi ជាភាសាបារាំង និង zakon ជាភាសាប៉ូញឡូញ។

[5] Rechtជាភាសាអាឡឺម៉ង់ droit ជាភាសាបារាំង និង pravo ជាភាសាប៉ូឡូញ។

[6] ចំពោះការបកស្រាយស៊ីជម្រៅជាងនេះ សូមអានទំព័រ ៥៨ និង ទំព័រ ៦៥ របស់សៀវភៅ សេចក្តីផ្តើមនៃនីតិកម្ពុជា ដែលបោះពុម្ភនៅឆ្នាំ ២០០៥ រៀបរៀងដោយក្រុមសាស្រ្តាចារ្យ នៃសាកលវិទ្យាល័យភូមិោនីតិសាស្រ្ត និង​វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច។

[7] សៀវភៅ “សេចក្តីផ្តើមនៃនីតិកម្ពុជា” បញ្ជាក់ថាយុត្តិសាស្រ្ត នៅក្នុងនីតិខ្មែរ មានតួនាទីតិចតួចបំផុត ហើយអាចរហូតដល់គ្មានតែម្តង។